خود را هم در مقابل خلفا و هم در برابر دولت روم شرقى حفظ كردند . امپراتورى لئوى سوم وصلت دختر خاقان خزر را با پسر خود قسطنطين پنجم ترتيب داد ، و امپراتور لئوى چهارم ( معروف به لئوى خزر ) نتيجهء اين وصلت بود . مقارن همين ايام ، حاكم مسلمان ارمنستان ، به امر منصور خليفهء عباسى ، يكى از دختران خاقان خزر را به زنى گرفت . معذلك ، تاخت‌وتاز خزرها در ارمنستان و بعضى نقاط قلمرو خلفاى عباسى ادامه يافت ، و خزرها حتى گاهى ممالك شرقى بحر خزر را ( كه از همان اوقات مسلمانان آن را به اين نام خوانده‌اند ) هم مورد هجوم و چپاول قرار دادند ، چنان كه در سال 183 ه . ق . در دورهء خلافت هارون الرشيد ، سپاهيان آنها دامنهء تاخت‌وتاز خود را تا به ماوراء النهر هم كشانيدند ، و ظاهرا اين پيشامد آخرين دستبرد خزرها به ايالات مرزى دولت اسلامى بود . از اين به بعد ، مورخين شرقى ديگر ذكرى از قوم خزر نمىكنند . با برآمدن روسها ، دولت خزر رو به انحطاط گذاشت ، در سال 862 م . مملكت آنها به حدود سابق خود بين قفقاز ، ولگا ، و دون رسيد . در 969 ، سوياتوسلاو ، دوك‌كيف ، خزرها را مغلوب كرد ، و دولت خزر برافتاد ، چنان كه بعد از حدود 50 سال نام آن قوم از صفحهء سياست محو شد . در باب خزرها مؤلفين مسلمان شروح مفصل و مفيدى نوشته‌اند ، كه عموما مأخذ آنها رسالهء ابن فضلان است . خزرها قومى بسيار تجارت دوست بودند و نويسندگان اروپايى آنها را « ونيزيهاى بحر خزر و درياى سياه » خوانده‌اند . اين قوم حمل‌ونقل مال التجارهء بين غرب و شرق را در دست داشتند ، و پايتخت آنها ، اتا ، مركز تلاقى تجارت ايران ، روم ، ارمنستان ، روسيه ، و بلغارهاى ولگاى وسطى بود . مرزهاى خزرستان ، يعنى مملكت خزرها ، بسيار متغير بود ، ولى در شرايط عادى مىتوان آن را سرزمين بين جبال قفقاز و رودهاى ولگا و دون به ضميمهء ايالت كريمه ( خوزستان صغير ) دانست . بعد از 884 ، كه قسمتى از قلمرو آنها از دست رفت ، و حتى 40 سال بعد كه ابن فضلان از پايتخت آنها ديدار نمود ، اتل شهرى بزرگ بود ، و بازارها و حمام و 30 مسجد داشت . خاقانهاى خزر تساهل مذهبى داشتند ، و از آسايش برخوردار بودند . براساس بعضى از منابع ، خزرها بين 677 و 703 م . به مسيحيت گرويدند . در زمان هارون الرشيد ، خاقان خزر و اشراف مملكت او يهودى شدند . بعدها خزرها سفيرى به دربار امپراتور ميخائيل سوم فرستادند تا مبلغى براى تعليم دين مسيح را مأموريت داد ، و وى بين 851 و 863 خزرها را - حتى كسانى را كه قبلا دين اسلام يا دين يهود را قبول كرده بودند - مسيحى كرد . ظاهرا در ( 354 ه . ق . ) خزرها و سپس خاقان آنها ، كه از مسلمانان خوارزم كمك مىطلبيدند ، به اسلام گرويدند . خزر - درياى خزر خزعل خان شيخ خزعل ملقب به معز السلطنه و سردار اقدس 1280 - 1355 ه . ق . شيخ معروف محمره ، كه عملا مدتى بر خوزستان فرمانروايى داشت . وى از شاخهء آل محسين از طايفهء بنى كعب ، و پسر حاج جابر خان و برادر شيخ مزعل خان بود ، و پس از كشته شدن مزعل ( اول محرم 1315 ه . ق . ) ، شيخ قبيلهء محسين گرديد ، و مظفر الدين شاه قاجار عناوين و سمتهاى مزعل را از حكمرانى محمره و سرحددارى آنجا و لقب معز السلطنه و درجهء امير نويانى به او بخشيد . خزعل مردى بسيار باهوش و سياستمدار بود ، با دادن رشوه و